Worthing và giải '1 Star': năm năm nhìn lại mô hình câu lạc bộ tự mở giải

Ngày 10 tháng 10, tại một nhà thi đấu nhỏ ở Worthing, bờ biển phía nam nước Anh, các đội bóng bàn trẻ xếp thành hai hàng chờ đọc tên. Không bảng điện tử cỡ lớn, không cáp truyền hình. Mỗi đội chỉ hai vận động viên, đấu loại theo thể thức tiến triển — thua một trận vẫn được xếp đánh tiếp. Điều khiến tôi dừng lại lâu nhất nằm ở dòng cuối danh sách: Jersey, Guernsey. Hai hòn đảo giữa eo biển Manche, nơi muốn góp mặt ở một giải đồng đội trẻ nước Anh phải đưa cả đội qua biển. Họ đến một giải không điểm xếp hạng, không tiền thưởng, không được truyền thông quốc gia nhắc tới.

Matt Porter, huấn luyện viên trưởng của Worthing Table Tennis Club, nói với truyền thông của Liên đoàn Bóng bàn Anh một câu mà tôi đã ghi lại nguyên văn: ông muốn làm điều gì đó cho các học trò của mình và cho những đội khác không vào được giải. “Không vào được” — ba chữ ấy mới là điểm khởi đầu của câu chuyện.

Ở Anh, bóng bàn trẻ đồng đội vận hành theo một kim tự tháp ba tầng khá rõ. Tầng đỉnh là YouthBCL — giải đồng đội trẻ quốc gia, nơi các đội mạnh nhất cả nước gặp nhau theo cụm cuối tuần, di chuyển xa, chi phí lớn. Tầng giữa là JuniorBCL và CadetBCL — chia theo nhóm tuổi, tổ chức cục bộ hơn, ít di chuyển, chi phí thấp, thể thức linh hoạt. Và dưới cùng, trước tháng Mười năm năm trước, gần như trống: một khoảng lặng dành cho những đội đủ sức chơi đồng đội nhưng không đủ nguồn lực chen vào hệ thống chính thức, hoặc không kịp ghi danh. Hạn chót đăng ký JuniorBCL là thứ Tư ngày 16 tháng 9; CadetBCL là thứ Tư ngày 28 tháng 10. Giải của Worthing nằm lọt giữa hai mốc đó.

Cấu trúc ba tầng ấy nghe hợp lý trên giấy. Nhưng nó giả định một điều kiện mà bóng bàn trẻ không phải lúc nào cũng có: rằng mọi câu lạc bộ đều nằm trên đất liền.

Chọn đội hai người là một quyết định kỹ thuật, không phải lựa chọn ngẫu nhiên. Một câu lạc bộ nhỏ ở thị trấn ven biển không thể dựng nổi đội năm người cho mỗi nhóm tuổi; đội hai người hạ ngưỡng tham gia xuống mức mà gần như câu lạc bộ nào có hai học trò cùng lứa cũng góp được một suất. Thể thức đấu loại tiến triển làm nốt phần việc còn lại: nó bảo đảm mỗi đội rời giải với nhiều trận hơn là một trận, biến giải đấu từ một cuộc sàng lọc thành một buổi thực hành. Với một sự kiện ở tầng phát triển, số trận được đánh quan trọng hơn thứ hạng mang về. Giải này được thiết kế để tối đa hóa số lần trẻ được ra bàn, chứ không phải để tìm ra đội vô địch.

Phía sau hậu trường là một mô hình quản trị đáng chép lại. Worthing khởi xướng, Liên đoàn Bóng bàn Anh bật đèn xanh. Đội ngũ sự kiện của liên đoàn và một bộ phận hỗ trợ có tên viết tắt là TAP — tên đầy đủ không được nêu trong bản tin gốc, cần đối chiếu tài liệu liên đoàn trước khi trích dẫn — đứng ra hậu thuẫn, với hai đầu mối được cảm ơn đích danh là Neil Rogers và John Mackey. Khoảng thời gian từ lúc nảy ý tưởng tới lúc ấn định ngày thi đấu được mô tả là rất ngắn. Đó là một quy trình cấp phép nhẹ tay cho các sự kiện nằm dưới tầng chuyên nghiệp.

Năm năm nhìn lại, tôi thấy mô hình này vận hành đúng như thiết kế ở quy mô nhỏ, và không vận hành như người ta hy vọng ở quy mô lớn.

Trong ba mươi tư năm ngồi ở khu vực báo chí rồi bỏ khu vực báo chí để ngồi vào giữa khán đài, tôi nhận ra ký ức tập thể của làng bóng bàn nghiệp dư rất thích câu chuyện “câu lạc bộ nhỏ tự cứu mình”. Nó ấm áp, nó có anh hùng, nó cho ta cảm giác rằng hệ thống tự chữa lành. Nhưng soi kỹ vào hồ sơ, có mấy điểm mù.

Điều dễ bị bỏ qua nhất là tính địa lý. Jersey và Guernsey góp mặt ở một giải bóng bàn Anh vì lý do hậu cần nhiều hơn vì trình độ: eo biển Manche là rào cản chi phí và di chuyển, và hệ thống quốc gia loại họ ra bằng khoảng cách chứ không bằng điểm số. Một giải cục bộ, có điểm đến gần hơn, giải đúng bài toán ấy. Cái “không khí quốc tế” mà thông cáo báo chí nhắc tới thực chất là một giải pháp địa lý, chứ chưa nói lên điều gì về sức mạnh của nền bóng bàn.

Một điểm mù khác nằm ở chữ “1 Star”. Trong hệ thống phân hạng giải nội địa của Anh, đây là mức thấp nhất — mức nhập môn. Việc tầng thấp nhất của kim tự tháp phải do một huấn luyện viên câu lạc bộ tự dựng lên nói lên khá nhiều về năng lực tổ chức ở đáy hệ thống. Liên đoàn bật đèn xanh, nhưng liên đoàn không tự mở giải. Khoảng cách giữa “cho phép” và “tổ chức” là khoảng cách giữa một mô hình bền vững và một mô hình phụ thuộc vào vài cá nhân có tâm.

Và đây mới là điểm mù lớn nhất: cả một tầng nhu cầu đang chạy bằng lao động tình nguyện. Matt Porter có thể làm rất tốt ở Worthing. Nhưng nếu một sự kiện chỉ tồn tại nhờ một người, nó tồn tại cho tới ngày người đó mệt. Rủi ro thật của những sáng kiến kiểu này nằm ở chỗ nó có lặp lại được hay không khi người khởi xướng vắng mặt, chứ không nằm ở kết quả của lần tổ chức đầu tiên.

Từ góc nhìn xuyên biên giới mà tôi theo đuổi nhiều năm, mô hình này đặt ra một so sánh đáng nghĩ. Ở Việt Nam, các giải đồng đội trẻ thường do liên đoàn địa phương hoặc trường năng khiếu đứng ra, còn câu lạc bộ tư nhân ít khi tự mở giải vì thiếu cơ chế cấp phép nhanh. Ở Trung Quốc, hệ thống trường thể thao và trung tâm huấn luyện khiến việc tổ chức giải trẻ gần như mặc định thuộc về nhà nước. Nước Anh chọn con đường thứ ba — câu lạc bộ làm, liên đoàn công nhận. Con đường ấy rẻ, nhanh, và mong manh đúng bằng số người tình nguyện đứng sau nó.

Năm năm sau, tôi vẫn giữ tờ chương trình của buổi hôm ấy. Bóng bàn là môn thể thao mà người ta thường đo bằng những trận chung kết được truyền hình. Nhưng phần lớn sự sống của nó nằm ở những nhà thi đấu không ai quay phim, nơi một đứa trẻ được đánh bốn trận trong một buổi chiều thay vì ngồi nhà. Điều đáng theo dõi tiếp không phải là Worthing làm đúng hay sai. Điều đáng theo dõi là bao nhiêu tầng đáy của nền bóng bàn thế giới đang được giữ bằng đúng một người biết tự hỏi “chúng ta có thể làm gì cho các em?” — và chuyện gì xảy ra vào ngày người đó ngừng hỏi.